بادهاى كننده گرفتاريها ، او را از جاى نمىكند ، و در او تغيير حالت پديد نمىآورد ، و اگر ثروتمند شد طغيان نمىكند و اگر فقير شد كفران نمىورزد ، و سوره مورد بحث به شهادت سياق آياتش در مكه نازل شده . * ( « وَالْفَجْرِ وَلَيالٍ عَشْرٍ وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ » ) * « فجر » به معناى صبح ، و « شفع » به معناى جفت است . راغب مىگويد : شفع به معناى ضميمه كردن چيزى به مثل آن است ، و به اين دو مثل هم شفع مىگويند « 1 » . و در جمله * ( « وَاللَّيْلِ إِذا يَسْرِ » ) * كلمه « يسر » مضارع از مصدر « سرى » است ، كه به معناى رفتن شب ، و پشت كردن آن است ، و كلمه « حجر » به معناى عقل است ، پس در اين آيه به صبح ، و شبهاى دهگانه و شفع و وتر و شب ، وقتى پشت مىكند ، سوگند ياد شده . و چه بسا بتوان ادعا كرد كه ظاهر سوگند به « فجر » قسم به همه صبحها باشد ، و بعيد هم نيست كه منظور از آن تنها صبح روز عيد قربان دهم ذى الحجه باشد . و بعضى « 2 » گفته‌اند : مراد صبح ذى الحجه است . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : صبح محرم ، يعنى اول سال قمرى است . و بعضى « 4 » گفته‌اند : صبح روز جمعه است . بعضى « 5 » ديگر گفته‌اند : فجر شب مزدلفه است . و بعضى « 6 » مراد از آن را نماز صبح دانسته‌اند . بعضى « 7 » منظور از آن را همه روز يعنى از صبح تا شام دانسته‌اند و بعضى « 8 » گفته‌اند : منظور شكافته شدن و جوشيدن چشمه سارها از لاى سنگها است ، و از اين قبيل سخنان كه هيچ مدركى بر آن دلالت ندارد زياد گفته‌اند . * ( « وَلَيالٍ عَشْرٍ » ) * - چه بسا مراد از آن از اول تا دهم ذى الحجه باشد ، و اگر كلمه « ليال » را نكره آورده خواسته است به عظمت آن اشاره كند ، نه اينكه عموميت آن را برساند . بعضى « 9 » گفته‌اند : منظور دهه آخر ماه رمضان است . يكى « 10 » ديگر گفته : دهه اول رمضان است . سومى « 11 » گفته دهه اول محرم است . چهارمى « 12 » گفته : اگر مراد از فجر نماز صبح باشد مراد از شبهاى دهگانه هم عبادت در آنها است . * ( « وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ » ) * - اين جمله با روز ترويه - هشتم ذى الحجه - و روز عرفه قابل انطباق

--> ( 1 ) مفردات راغب ، ماده « شفع » . ( 2 و 3 و 4 و 5 و 6 و 7 و 8 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 119 . ( 9 و 10 و 11 و 12 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 120 .